ԳԱՐՈՒՆԸ՝ ՉԱՐԵՆՑԻ ՀՈՒՐՈՎԸ ԱՌՆԱՑԻ…

13 մարտը հանճարեղ Եղիշէ Չարենցի (Կարս, 13 մարտ 1897 - Երեւան, 27 նոյեմբեր 1937, շիրիմը՝ անյայտ) ծննդեան օրն ըլլալով, մեծ բանաստեղծին գարնանամուտի հրավառ բերկրանքը յատուկ տեղ ունի հայ գրականութեան մէջ:

«Էլի գարուն կը գայ…»:

Գարնան ծաղիկներու առնացի հուրը իր հետ բերելով Եղիշէ Սողոմոնեան եկաւ աշխարհ, ի Կարս: Տասնհինգ տարեկանին՝ 1912-ին, թուղթին յանձնեց իր «Ծաղիկները հեզ թեքւում են» առջինեկը, սիրակաթ քերթուածը, որուն հրաբորբ զգայնութեանց մէջէն ապագայ պոէտը ճակատաբաց ու հաստատ քայլերով կ՚ակօսէր իր գրական ուղին՝ յառաջանալով անվկանդ, հայեացքը ճախրելով հեռուները, դէպի անհունը, դէպի հրակարմիր կարօտը ապագայի՝ անհանգիստ, բայց պայծառ, ծիածանագեղ լուսաբացի մը…: 

Երկու տարի չանցած՝ Աառաջին աշխարհամարտի բռնկման վաղորդայնին, լոյսի բարիքին կու գար իր «Երեք երգ»ը, որուն յաջորդեց «Ծիածան» (1915) հատորիկը քերթուածներու: Նոյն տարին, գանգրահեր պատանին կը գտնենք հայկական կամաւորական ջոկատներէն մէկուն մէջ: Այսպէս, «Ծիածան»ը ճամբայ հարթեց «Տանթէական առասպել»ին (1915-1916) եւ Վահագնաշունչ մրրկումներով հրաբխային «Ամբոխները խելագարուած» (1919) հռչակաւոր պոէմին: Վերջինին հրատարակութենէն առաջ՝ 1918-ին, բանաստեղծը իր միտքի հրաշունչ գանգիւններու շքերթովն էր արդէն բարձրացուցած Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան ճառագայթներով հեղեղուն «Սոմա» պոէմը, որուն մէջ ան կոչ կ՚ընէր աշխարհի ժողովուրդներուն ա՛լ հիմնելու յեղափոխաշունչ նոր աշխարհը, աշխարհի նոր հասարակարգը՝ հին աշխարհի հասարակարգի տապալումէն ետք:

Յիրաւի, մարտիկներու արի դոփիւններով, հուրհրան բաբախումներով տարերային սէր եւ իմաստնացած խորհուրդ կան Եղիշէ Չարենցի գարունը երգող քերթուածներուն մէջ, ուր ազգ մ՚ամբողջ՝ որ մերն է, Աստուծոյ անհունաստեղծ նայուածքին ներքեւ չափեր էր գեհենը Մեծ եղեռնի անծայրածիր տուայտանքներուն, ե՛ւ խորաչափելով շանթահարեալ ահաւորութիւնը անլոյս փողոտումներու, երկա՜ր ծամելով ծիւրումները հոգեմաշ մտմտուքներու՝ ահաբեկեալ զգացմանց կայլակներու մէջ յարաժամ կրծելէն կարօտը գարնան բոյրին՝ հրդեհուած սիրտով երգեց.-

Գարունը սիրտ է յուզում - հուր ու հրդեհ է վառել,
Ջինջ օրերի երազում - հուր ու հրդեհ է վառել:

Փռել է բոյր ու շշուկ ու զարկել է ծիածան՝
Հորիզոնից-հորիզոն հուր ու հրդեհ է վառել:

Գարնան բոյրի պէս անուշ՝ անմխիթար իմ հոգում
Այսօր թովիչ քո լեզուն հուր ու հրդեհ է վառել:

Դու եկել ես գարնան պէս ու զարկել ես ծիածան.
Սիրտդ իմ սիրտն է ուզում - հուր ու հրդեհ է վառել:

Ու համայնական ողբերգութենէն թունդ ելած՝ արիւնոտ ու վշտաթաթախ սիրտով, բանաստեղծը այս անգամ կը դիմակայէ մահուան բօթը իր ազգակիցներուն.-

Դու իմ գարնան առաւօտ - ինչպէ՞ս կանչեմ քեզ հիմա.
Դու հարազա՜տ, սրտիս մօտ - ինչպէ՞ս կանչեմ քեզ հիմա:

Դուք բոլորդ հեռացել, մնացել եմ հիմա ծեր
Եւ իմ սրտով արիւնոտ - ինչպէ՞ս կանչեմ ձեզ հիմա:

Ահա սրտին իմ արդէն մօտեցել է մի պառաւ
Ու բերել է մահուան բօթ - ինչպէ՞ս կանչեմ ձեզ հիմա…

Ինչո՞ւ էր հրդեհուած սիրտը քնարերգակ բանաստեղծին: Ի՞նչն էր որ զինք ամենէն շատ կը յուզէր՝ գոլ երանգներու հանդէս մ՚եղող իր ծննդեան գարնանամուտին - Ապրիլեան արնո՜տ գարունը… 

Եթէ Մեծարենցի աղօթասաց գարունները չտեսան «Մեծ եղեռն» ու Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւն, Չարենցի գարունը սակայն կրեց բորբ ու բոսոր յուզումները արեւմտահայ հատուածին, մռայլ սեւեռումներով, ալեկոծ սիրտով, զորս ժառանգեր էր ճախրաթեւ Կորքիներու, Մայակովսքիներու, Եսենիններու նման պայքարուն տիտաններէ…:

Միւս կողմէ, եթէ Վահան Տէրեան մեծ բանաստեղծը իր մաքրափայլ, այլեւ մթնշաղազօծ անուրջներուն մէջ ապրելէն վերջ արնաներկ գարունը արեւմտահայ աշխարհի, տեսնելով Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան «մատնիչ պայծառութիւնը», լսելէ յետոյ անոր առնացի՜ դոփիւնները «վաղուան խորհրդաւոր արշալոյս»ին մէջէն, Չարենցի՛ն վիճակուեցաւ սակայն ասպատակել յոյսն ու յուզումը «Գարուն»ին՝ իմացական ու շօշափելի ժառանգութիւնը մեր հինաւուրց, հնադարեան հայրենիքին.-

Ահա մեզ մօտ կրկին գարուն,
Երեւանում ահա կրկին
Գարունն անմար բոյր է վառում
Եւ բորբոքում աշխոյժ գրգիռ:
Եօթը գարուն ահա արդէն
Հեռու սրից, ահից, մահից,

…………………………………………….

Յիշում ես, սի՛րտ, գարուն մի այլ,
Երբ տնկեցին ծառերն այս նոր, 
Երբ մեր բոպիկ մանկանց նման
Նրանք դեռ մերկ, նրանք տկլոր…

……………………………………………..

Գարո՞ւնն է այս ծաղկում արդեօք,
Թէ՞ երկիրն է անդուլ աճում…

«Գարուն»ին յուզումը Եղիշէ Չարենց քնարերգակի ներաշխարհէն ներս սոսկ մարմնական, տարփական գրգիռներու գեղգեղանք չէ: Հոն յստակօրէն մնայուն կերպով կան տամկացած աչքեր, որ իրենց մտածման ոլորապտոյտներուն մէջ կ՚առնեն փառատենչիկ, ընչաքաղց ու նանրահաշիւ ընդհարումներու ողբերգատրամները, քինավառ մատնութիւնները, բանսարկութեանց, կուսակցամոլութեան աւերակոյտերու մոխիրը, ճաքռտումները պատնէշներու եսութեանց, խորշանքը խաղքութեանց, որոնք ի վերջոյ պիտի փուլ գային՝ առանց արգահատանքի արցունքով կարենալ թրջելու իրենց զղջումի շիրիմները…: Հայրենի վաստակաշատ, վաղամեռիկ երգչուհի Ֆլորա Մարտիրոսեանի հոյակապ մեկնաբանութեամբ երգուող Չարենցի հետեւեալ բանաստեղծութեան սիրավէր տողերը կարելի է կրկին կարդալ՝ ներշնչմամբ գարնանամուտի բոյրերով.-

Էլի գարուն կը գայ, կը բացուի վարդը,
Սիրեկանը էլի՛ եարին կը մնայ:
Կը փոխուի տարիքը, կը փոխուի մարդը:
Բլբուլի երգն էլի՛ սարին կը մնայ:

Ուրիշ բլբուլ կը գայ կը մտնի բաղը,
Ուրիշ աշուղ կ՚ասէ աշխարհի խաղը,
Ինչ որ ե՛ս չեմ ասէ - նա՛ կ՚ասէ վաղը,
Օրերը ծուխ կ՚ըլին, տարին կը մնայ:

Հազար վարդ կը բացուի աշխարհի մէջը,
Հազար աչք կը բացուի աշխարհի մէջը,
Հազար սիրտ կը խոցուի աշխարհի մէջը -
Էշխը կրակ կ՚ըլի՝ արին կը մնայ:

Ուրիշ սրտի համար կը հալուի խունկը,
Կը բացուի շուշանը, վարդերի տունկը.
Գոզալը լաց կ՚ըլի՝ կ՚ընկնի արցունքը -
Գերեզմանիս մարմար քարին կը մնայ:

Յեղափոխաշունչ Չարենցի առնացի գարնան հզօր պատգամներու շարքին է Մարտի 8-ի առթիւ գեղչկուհիներուն-հայուհիներուն նուիրուած ներբողականը, որ կնամոլ, կնամեծար պոէտի քերթողական արուեստին մէջ տարփավառ ու հրայրքոտ նկարագիր ստեղծող ստեղծագործութիւն մըն է: Ինչպէս իր «Սոմա» երկարաշունչ պոէմին մէջ, Չարենց այստեղ ալ պայքարելո՛ւ, մարտնչելո՛ւ կոչ կ՚ընէ փափուկ սեռին՝ դուրս գալու իրենց տուներէն ու թաքստոցներէն՝ գարնան արեւի ճաճանչներու աւիշովը սնած, առնական բանակ դարձած, քանդելու հին աշխարհակարգը եւ կառուցելու նոր ապագան: Օրն ու առիթը պատշաճ համարելով, այստեղ եւս կու տանք որոշ տողեր վերոյիշեալ քերթուածէն.-

Մեզ մօտ գարուն է հիմա, մեզ մօտ եռանդ ու լարում,
Բայց գարունը մեզանում մ՚այլ արեւ է վառում:
Այս գարունը, որ հիմա զրնգում է երկրում մեր -
Մե՛նք ենք բեել պայքարով, մե՛նք ենք կեանքում բռընկել:

………………………………………………………………………

Անդուլ ելած երբ մարտի՝ արգելքներին անտարբեր՝
Քոյրը դառնում է մարտիկ, կինը դառնում է ընկեր:

………………………………………………………………………

Դուք հիմա դաշտ էք եկել, մտել ակումբ ու փողոց,
Զրընգում է մեր երկրում ձեր բանակը հիմա հոծ:
Դուք զուարթ էք ու ազատ հայրենական մեր երկրում,
Ձեր հանդերում հարազտ, ուր աշխատանքն է բերկրում:
Եւ ձեր գործում ամէն օր, ձեր հոգսերում ու խաղում -
Մեր նոր կեանքն է խլրտում, մեր գարունը ծիծաղում,
Այս գարունը, որ կեանքում չի վառի ո՛չ մի արեւ, 
Եթէ ինքներս անդուլ աշխատանքով չվառենք:
Եթէ հրում այս մարտի, որ եռում է երկրում դեռ -
Չդառնայ կինը մարտիկ, չդառնայ կինը՝ ընկեր:
Այս գարունը, որ հիմա զրընգում է մեր երկրում -
Անդուլ պայքա՛րն է բերում, աշխատանքի՛ց է բերկրում…

Իրօք, առանց Չարենցի, գարուն չի գար առնացի…:

«Ծաղիկ»-«Աղթամար»

ՅԱԿՈԲ ՏԻՒՆԵԱՅԵԱՆ

Պէյրութ