«ԱԴԱՄԷՆ ԱՌԱՋ»

Ճէք Լանտընի «Ադամէն առաջ» (Before Adam) վէպը 20-րդ դարու սկիզբի ամերիկեան գրականութեան մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ՝ իր գաղափարական խորութեամբ, գիտական հետաքրքրութեամբ եւ մարդաբանական երեւակայութեամբ։ Այս գործը միայն արկածախնդրական կամ նախապատմական չէ, այլ խոր խորհրդածութիւն մըն է մարդկային յիշողութեան, ենթագիտակցութեան եւ շրջափոխութեան (evolution) մասին։

Վէպի հիմնական կառուցուածքը կը յենու հետաքրքրական գրական հնարքի մը վրայ։ Պատմողը ժամանակակից մարդ մըն է, որ երազներու եւ տեսիլքներու միջոցով կը «յիշէ» իր նախամարդկային նախահօր՝ «Մեծ Ակռայ»ի կեանքը։ Այս յիշողութիւնները անհատական չեն, այլ ցեղային են․ անոնք կը պատկանին ամբողջ մարդկութեան անցեալին։ Լանտըն այս կերպով կը փորձէ գեղարուեստական ձեւով բացատրել այն գաղափարը, թէ մարդկային հոգեբանութեան մէջ կրնան պահպանուած ըլլալ նախապատմական փորձառութիւններու հետքեր։

Մեծ Ակռան կը ներկայացուի որպէս կիսամարդ-կիսակենդանի էակ, որ տակաւին ամբողջովին մարդ չէ, բայց այլեւս պարզ գազան մըն ալ չէ։ Ան կ՚ապրի մշտական վտանգի մէջ՝ վայրի գազաններու, թշնամի ցեղերու եւ բնութեան անողոք ուժերու դէմ։ Իր գոյատեւումը կախեալ է ո՛չ միայն ֆիզիքական ուժէն, այլեւ՝ խորամանկութենէն, զգօնութենէն եւ աստիճանաբար զարգացող մտածողութենէն։ Այստեղ Լանտըն ցոյց կու տայ, թէ մարդ ըլլալու ճանապարհը անցած է վախի, պայքարի եւ դանդաղ մտային արթնութեան մէջէն։

Վէպի մէջ բնութիւնը պարզապէս միջավայր մը չէ, այլ կենդանի ուժ մըն է, որ կը ձեւաւորէ հերոսները։ Անտառները, քարանձաւները, գետերը եւ գիշերային խաւարը մշտապէս կը յիշեցնեն մարդու փոքրութիւնը տիեզերքին դէմ։ Միեւնոյն ժամանակ բնութիւնը դպրոց մըն է, ուր Մեծ Ակռան կը սորվի դիտել, համեմատել եւ հետեւութիւններ ընել։ Այս դիտողական կարողութիւնը Լանտընի համար մարդուն ամենակարեւոր ձեռքբերումներէն մէկն է։

«Ադամէն առաջ»ը նաեւ ընկերային վէպ մըն է՝ նախապատմական ձեւով։ Տարբեր ցեղերու փոխյարաբերութիւնները, ուժեղին գերիշխանութիւնը, թոյլին ճակատագիրը եւ առաջին ընկերային կապերը կը ներկայացուին առանց վիպականացնելու։ Լանտըն հաւատարիմ կը մնայ իր բնականապաշտ աշխարհայեացքին․ կեանքը դաժան է, իսկ բարոյականութիւնը՝ տակաւին անկայուն։ Սակայն, նոյն այդ դաժանութեան մէջ ծնունդ կ՚առնեն ապագայ մարդկային արժէքներու սաղմերը՝ համագործակցութիւն, պաշտպանութիւն եւ ցեղային պատկանելիութիւն։

Գիրքի կարեւոր նիւթերէն մէկը յիշողութիւնն է։ Ժամանակակից պատմողը, որ կը տեսնէ այս նախամարդկային երազները, կը գիտակցի, թէ անոնք միայն անցեալի պատկերներ չեն, այլ ազդեցութիւն ունին իր ներկայ կեանքին վրայ։ Վախերը, անբացատրելի անհանգստութիւնները եւ բնազդային արձագանգները կը մեկնաբանուին որպէս ժառանգուած հոգեբանական փորձառութիւններ։ Այս միտքը կը մօտենայ ժամանակակից հոգեվերլուծական եւ մարդաբանական տեսութիւններուն, ինչ որ կը դարձնէ վէպը իր ժամանակէն անդին գործի մը։

Լեզուական առումով Լանտըն կը գործածէ պարզ, բայց պատկերաւոր ոճ մը։ Ան կը խուսափի բարդ փիլիսոփայական բացատրութիւններէն եւ կը թողու, որ գործողութիւններն ու պատկերները խօսին։ Այս պարզութիւնը կը համապատասխանէ նիւթին․ նախամարդկային աշխարհը չի կրնար նկարագրուիլ չափազանց բարդ լեզուով։ Իւրաքանչիւր նախադասութիւն կը փոխանցէ շարժում, վտանգ կամ ներքին լարում։

Հուսկ, կարելի է ըսել, թէ «Ադամէն առաջ»ը միայն անցեալի մասին գիրք մը չէ, այլեւ հայելի մըն է, որուն մէջ ժամանակակից մարդը կրնայ տեսնել իր արմատները։ Լանտըն կը յիշեցնէ մեզի, որ մեր քաղաքակրթուած կեանքին տակ կը գոյատեւեն հին բնազդներ եւ յիշողութիւններ, որոնք ձեւաւորած են այն, զոր այսօր մարդ կը կոչենք։ Այս վէպը կը մնայ արդիական, որովհետեւ ան կը հարցադրէ ո՛չ միայն ուրկէ՛ կու գանք, այլեւ ո՛վ ենք եւ ինչպէ՛ս դարձանք այն, ինչ որ ենք այսօր։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ