ԱԳԱՀՈՒԹԵԱՆ ԱՐՄԱՏԸ՝ ՉԱՐԻՔԻ ՄԻԱԿ ՍԵՐՄԸ

Աշխարհը յաճախ կը փորձէ բացատրել չարիքը՝ պատերազմներով, գաղափարախօսութիւններով, կրօնական հակասութիւններով կամ պատմական թշնամութիւններով։ Բայց եթէ շերտերը մէկ առ մէկ հանենք, եթէ փայլուն բառերը մերկացնենք, կը մնայ միեւնոյն մութ արմատը՝ ագահութիւն։ Աչքը չյագեցող, սիրտը չբաւարարուող, հոգին չկշտացնող ագահութիւն։

Ագահութիւնը պարզ ցանկութիւն մը չէ։ Ան մարդկային բնազդի խեղաթիւրում մըն է։ Մարդը կը փափաքի ապրիլ, ստեղծել, սիրել, ապահովութիւն ունենալ։ Բայց երբ այս բնական փափաքները կը վերածուին անյագ տիրապետութեան, երբ «բաւական»ը կը դառնայ «աւելի», իսկ «աւելի»ն՝ «անվերջ», այն ատեն կը ծնի չարիքը։ Ագահութիւնը սահման չի ճանչնար. ան կը քանդէ սահմաններ, կը լռեցնէ խիղճը եւ կը կուրացնէ միտքը։

Պատերազմներու ետին շատ անգամ կը խօսուի պատուի, անվտանգութեան կամ ազգային շահի մասին։ Բայց խորքին մէջ քանի՞ պատերազմ չէ բռնկած հողի, նաւթի, ոսկիի, շուկաներու եւ ազդեցութեան համար։ Երբ իշխանութիւնը կը միանայ ագահութեան հետ, ան կը դառնայ անյագ գազան։ Ան կը խժռէ քաղաքներ, կը ցրէ ընտանիքներ, կը որբացնէ մանուկներ՝ միայն որովհետեւ մէկը ուզեց «աւելին»։

Տնտեսական անարդարութիւնները նոյնպէս ագահութեան ծնունդ են։ Երբ աշխարհի մէկ ծայրը մարդիկ հացի փշրանքի համար կը պայքարին, իսկ միւս ծայրը հարստութիւնները կը կուտակուին հաշուեհամարներու մէջ, այդ անհաւասարութիւնը պատահականութիւն չէ։ Ան համակարգուած ագահութիւն է։ Շահը կը դառնայ գերագոյն արժէք, իսկ մարդը՝ միջոց։ Արժանապատուութիւնը կը չափուի դրամով եւ բարոյականութիւնը կը դառնայ խոչընդոտ, ոչ թէ ուղեցոյց։

Բնութեան դէմ գործուած յանցանքները նոյն շղթայի օղակներն են։ Անտառներ կը կտրուին, ծովեր կը թունաւորուին, օդը կը ծանրանայ, որովհետեւ շահը կը գերադասուի կեանքէն։ Ագահութիւնը կարճատես է. ան չի խորհիր ապագայ սերունդներու մասին։ Ան միայն ներկայ շահը կը տեսնէ եւ կը մոռնայ, թէ հողը, ջուրը եւ օդը ապրանքի նման սպառելի չեն, այլ վստահուած ժառանգութիւն են։

Անհատական մակարդակի վրայ եւս ագահութիւնը կը սողայ մարդկային յարաբերութիւններուն մէջ։ Երբ սէրը կը վերածուի տիրապետութեան, բարեկամութիւնը՝ շահագործման, իսկ ծառայութիւնը՝ ինքնագովազդի, մենք դարձեալ կը բախինք նոյն արմատին։ Ագահութիւնը միայն դրամի հետ կապ չունի։ Ան կրնայ ըլլալ փառքի, ուշադրութեան, վերահսկելու ագահութիւն։ Իւրաքանչիւր վայր, ուր մարդը միւսը կը տեսնէ որպէս միջոց իր փափաքներուն համար, այնտեղ արդէն բարոյական անկում գոյութիւն կ՚ունենայ։

Ագահութիւնը նաեւ վախի հետ կապ ունի։ Բազում մարդիկ կը կուտակեն, որովհետեւ կը վախնան կորսնցնել։ Կը տիրապետեն, որովհետեւ կը վախնան անզօր ըլլալէ։ Բայց այս վախը, երբ չի դիմագրաւուիր գիտակցաբար, կը փոխուի կործանարար ուժի։ Ագահ մարդը երբեք ապահով չէ, որովհետեւ ան միշտ աւելիի կարիք ունի։ Իսկ «աւելին» սահման չունի։

Արդեօք կարելի՞ է ըսել, թէ աշխարհի բոլոր չարիքները միայն ագահութենէն կը ծնին։ Թերեւս իրականութիւնը աւելի բարդ է։ Բայց դժուար է գտնել չարիքի ձեւ մը, որու խորքը ագահութեան շունչը չզգացուի։ Ան կրնայ ըլլալ բացայայտ կամ քօղարկուած, անհատական կամ համակարգային, բայց միշտ ներկայ է որպէս շարժիչ ուժ։

Երբ մարդը կորսնցնէ չափի զգացումը, երբ ան մոռնայ, թէ ինք միայն մասնիկ մըն է աւելի մեծ ամբողջութեան, այն ժամանակ ագահութիւնը կը գահակալէ։ Իսկ երբ ագահութիւնը կը գահակալէ, արդարութիւնը կը նահանջի, կարեկցութիւնը կը լռէ եւ ճշմարտութիւնը կը ծռի։

Գուցէ աշխարհի փրկութիւնը մեծ գաղափարախօսութիւններու մէջ չէ, այլ պարզ սահմաններու վերագտնումին մէջ՝ գիտնալու, թէ որքա՛ն է բաւական։ Որովհետեւ այն օրը, երբ մարդը կրկին սորվի բաւարարուիլ, ագահութիւնը կը կորսնցնէ իր իշխանութիւնը։ Իսկ երբ ագահութիւնը տապալուի, չարիքը կը կորսնցնէ իր գլխաւոր սնունդը։ Մինչ այդ, մարդկութիւնը կը շարունակէ կռուիլ ո՛չ միայն արտաքին թշնամիներու, այլեւ իր ներսի անյագութեան դէմ։ Եւ թերեւս ամենամեծ յեղափոխութիւնը այն է, որ տեղի կ՚ունենայ ո՛չ թէ փողոցներու մէջ, այլ մարդու սրտի խորքը՝ երբ ան կ՚որոշէ, թէ «աւելի»էն աւելի բարձր արժէք մը կայ՝ արդարութիւնը, բաժնեկցումը եւ սէրը։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ