ԱՄՈՒՍՆՈՒԹԵԱՆ ՏԱՐԻՔԸ ՀԱՅՈՑ ՄԷՋ ԵՒ ՊԱՏՐԻԱՐՔԱԿԱՆ ԿՈՆԴԱԿՆԵՐԸ

Վերջերս ձեռքս անցաւ հայ քերական, բանասէր Եփրեմ Պօղոսեանի (1897- 1972թթ.) մէկ ուսումնասիրութիւնը՝ նուիրուած հայոց մէջ ամուսնութեան տարիքին եւ ամուսնութեան արարողութիւններուն՝ համեմատաբար նոր շրջանին՝ 18-19-րդ դարերուն։ 

Թէեւ ուսումնասիրութիւնը գիտական բնոյթ ունի՝ հիմնուած վաւերագիրներու, եկեղեցական կանոններու եւ տեղական սովորութիւններու մանրամասն քննութեան վրայ, բայց նաեւ անոր էջերէն վեր կ՚ելլեն հետաքրքրական մտորումներ, թէ ինչպէ՛ս եւ ի՛նչ պայմաններու տակ ձեւաւորուած է հայ ընտանիքը, ի՞նչ դեր ունեցած են եկեղեցական իշխանութիւններն ու մանաւանդ Պոլսոյ պատրիարքներու արձակած կոնդակները, եւ ինչպէ՞ս է, որ մանկութիւնը, երբեմն իր ամբողջ անմեղութեամբ, ներքաշուած է ամուսնութեան ծանր ու անշրջելի շրջանակին մէջ։

Եփրեմ Պօղոսեանի ուսումնասիրութեան մէջ կը տեսնենք, որ ամուսնութիւնը հայոց մէջ միաժամանակ եղած է աւանդութիւն, հարկադրանք, պաշտպանական միջոց եւ հոգեւոր խորհուրդ։ Մասնաւորապէս, հետաքրքրական են ամուսնութեան եւ ամուսնական ծէսերու առթիւ արձակուած պատրիարքական կոնդակները, որոնք ո՛չ միայն կարգապահական հրահանգներ եղած են, այլ նաեւ բարոյական դիրքորոշումներ էին՝ երբեմն համարձակ միջամտութիւններ պատմական անողոք պայմաններուն դիմաց։

Կը համոզուինք, որ հայկական հարսանիքը ԺԸ.-ԺԹ. դարերուն, պարզ ժողովրդական արարողութիւն մը չէ եղած, այլ բարդ ու խիստ կարգաւորուած հաստատութիւն էր, որուն մէջ կը խաչաձեւուէին եկեղեցական կանոնը, օտար պետութիւններու օրէնքները եւ դարերով ձեւաւորուած ժողովրդական սովորութիւնները։ Ընդհանրապէս, 18-րդ եւ 19-րդ դարերը հայ իրականութեան մէջ յատկապէս կարեւոր եղած են եկեղեցական կանոններու վերաձեւակերպման, կոնդակներու բազմացման, ընտանեկան ու հասարակական կառոյցներու կարգաւորման տեսակէտէն։

Այս բազմաշերտ իրականութեան մէջ ամուսնութեան տարիքը կը դառնար առանցքային խնդիր մը։ 

Այսօրուան ընթերցողին գրեթէ անհաւատալի կը թուի, որ հայ իրականութեան մէջ երբեմն ամուսնութիւններ կնքուած են ինը, ութ, նոյնիսկ վեց տարեկան երեխաներու միջեւ։ Սակայն պատմական աղբիւրները ցոյց կու տան, որ այս երեւոյթը բացառութիւն չէր, այլ՝ որոշ շրջաններու մէջ ընդունուած, երբեմն ալ՝ հարկադրուած սովորութիւն։ Եւ ահա այս կէտին վրայ է, որ հայ եկեղեցական իշխանութիւնը՝ պատրիարքական եւ առաջնորդական մակարդակով, կը միջամտէր՝ իր կոնդակներով ու հրահանգներով։

ԺԸ.-ԺԹ. դարերուն հայ ժողովուրդը ապրելով Օսմանեան կայսրութեան, Ռուսական կայսրութեան եւ Պարսկաստանի իշխանութեան տակ՝ անխուսափելիօրէն ենթակայ էր անոնց ամուսնական օրէնքներուն։ Օսմանեան մահմետական շերիաթի օրէնքով ամուսնութիւնը, որ օրինաւոր էր մահմետականներուն համար, օրինաւոր էր նաեւ ոչ-մահմետականներուն համար: Չափահասութեան տարիքը կախում ունէր ամուսնացողի ֆիզիքական զարգացումէն: Եթէ ամուսնացողը ունէր բաւարար ֆիզիքական զարգացում՝ որդեծնութեան համար, կը թոյլատրուէր ամուսնութիւն՝ տղոց համար 12 եւ աղջիկներուն համար 9 տարեկանին։ Սակայն եթէ չկար ֆիզիքական հասունութեան վկայութիւն, ամուսնական չափահասութիւնը կը համարուէր երկու սեռերուն համար ալ 15 տարին լրացած։ 

Այս պայմաններուն մէջ հայ եկեղեցին կը գտնուէր բարդ իրավիճակի մէջ՝ պարտաւոր ըլլալով ե՛ւ յարգել արտաքին իրաւական համակարգերը, ե՛ւ պաշտպանել իր ժողովուրդը։

Ահա այստեղ բեմ կ՚ելլեն պատրիարքական կոնդակները՝ ոչ միայն որպէս կանոնադրական փաստաթուղթեր, այլ որպէս պատմական խիղճի արձագանգներ։

1811 թուականին հրատարակուած պատրիարքական կոնդակը առաջին յստակ սահմանագիծերէն մէկն է.

«Պսակելի փեսային պարտ է լինել տասնեւհինգ տարեկան եւ հարսն տասներկու տարեկան եւ աստի փոքրն մի՛ պսակեսցի»։

Այս նախադասութիւնը, իր համեստ ձեւակերպումով հանդերձ, խոր նշանակութիւն ունի։ Զայն կը հաստատէ, որ եկեղեցին չափահասութեան գաղափարը միայն կենսաբանական առումով չէ, որ կը ճանչնար, այլ նաեւ՝ բարոյական իմաստով։ Թէեւ այսօր տասներկու տարեկանը մեզի համար տակաւին մանկութիւն է, սակայն այդ ժամանակաշրջանին մէջ այս սահմանումը արդէն պաշտպանական քայլ մըն էր՝ ուղղուած աւելի փոքր տարիքներու չարաշահումներուն դէմ։

ԺԹ. դարու ընթացքին, երբ կրթական եւ հասարակական գիտակցութիւնը աստիճանաբար կը բարձրանայ, եկեղեցական դիրքորոշումն ալ կը խստանայ։ 1880 թուականի Պոլսոյ պատրիարքական հրահանգը այս իմաստով վճռական շրջադարձ մը կը ներկայացնէ։ Այդ ժամանակ ամուսնութեան օրինաւոր տարիք կը սահմանուի մանչոց համար 20 եւ աղջիկներու համար՝ 18 տարին, բացառիկ պարագաներու մէջ՝ 18 եւ 16։ Այս թիւերը վկայութիւն են, որ եկեղեցին կը ջանար ամուսնութիւնը մօտեցնել գիտակցուած ընտրութեան, հասուն պատասխանատուութեան եւ մարդկային արժանապատուութեան։

Ռուսաստանի պետական օրէնքը Անդրկովկասի բնիկ ժողովուրդներուն համար ամուսնական չափահասութեան տարիք որոշած էր մանչուն համար 15 եւ աղջկան համար 13 տարեկանը: Այդ օրէնքին կցուած յաւելուածը տեղական առաջնորդներուն իրաւունք կու տար, հարկաւոր պարագաներուն, կէս տարի ալ պակսեցնելով թոյլ տալ ամուսնութիւնը: 

Պարսկաստանի մահմետականներու մէջ երկար ատեն պահուած էր հին սովորութիւնը, որուն համեմատ ամուսնութիւնը թոյլ կը տրուէր մանչուն համար 10 եւ աղջկան համար 6 տարեկանին, բայց ամուսինները պիտի սպասէին մինչեւ իրենց հասունացումը: Սովորական չափահասութիւնը, սակայն, կը համարուէր մանչուն համար 14 եւ աղջկան համար 12 տարեկանը: Հայերը ստիպուած էին իւրացնել պարսիկներու ուրիշ սովորութիւններուն հետ նաեւ չափահասութեան օրէնքը, բայց առաջնորդները կ՚աշխատէին խափանել մատաղահաս ամուսնութիւնները մասնաւոր հրահանգներով, որոնք սովորաբար կը սահմանէին տղուն 16-18 եւ աղջկան 14-16 տարին:

ՕՐՕՐՈՑԻ ԽՕՍՔԿԱՊԵՐ

Առաւել ուշագրաւ են այն հատուածները, ուր կը խօսուի օրօրոցի խօսքկապերու՝ «պեշիկ-քերթմէ»ի մասին։ Երբ երեխաները տակաւին օրօրոցի մէջ են, անոնց ապագան արդէն որոշուած ըլլալու գաղափարը այսօրուան մարդուն համար անընդունելի է։ Եկեղեցին եւս այդպէս կը դիտէր այս երեւոյթը, եւ ԺԹ. դարու սկիզբը խստիւ կ՚արգիլէ զայն՝ յայտարարելով, թէ «արգելեալ է յաստուածային կանոնաց»։ Այս կեցուածքը ցոյց կու տայ, որ եկեղեցին երբեմն կ՚ընդդիմանար նոյնիսկ դարաւոր սովորութիւններու, երբ անոնք կը վնասեն մարդկային էութեան։

Այս ամբողջ պատմական պատկերը կարդալով՝ արդի ընթերցողը չի կրնար չզարմանալ՝ մտածելով, որ երեխաները, որոնք տակաւին խաղի ու անմեղութեան տարիքին մէջ են, ծանրաբեռնուած եղած են ամուսնութեան ու ընտանիքի գաղափարով։ Սակայն, միեւնոյն ժամանակ, այս զարմանքը մեզի կը մղէ արժեւորելու այն ձայնը, որ այդ դարերուն բարձրացաւ այս երեւոյթներուն դէմ։ Այդ ձայնը, ինչպէս կը տեսնենք, հիմնականը հայ եկեղեցիէն հնչած է՝ արտայայտուած՝ կոնդակներու լեզուով։

Այսօր, երբ իրավիճակը արմատապէս փոխուած է եւ մանկութեան իրաւունքները համընդհանուր արժէք են, այդ կոնդակները սոսկ պատմական փաստաթուղթեր չեն, այլ որպէս վկայութիւններ, որ հայ հասարակութիւնը միշտ ալ փորձած է իր խիղճին հետ քայլ պահել։

ՄԱՆԿԱՀԱՒԱՔԸ 

Եփրեմ Պօղոսեանի նոյն ուսումնասիրութեան մէջ կը տեսնենք, որ վաղ ամուսնութիւնները հայ իրականութեան մէջ երբեմն դրդուած են մանկահաւաքէն։ Մանկահաւաքը նոր շրջանի հայ իրականութեան ամենէն մութ եւ յուզիչ երեւոյթներէն մէկն է, որ առանցքային բացատրութիւն կու տայ մատաղահաս ամուսնութիւններու լայն տարածման։ Զայն հարկապահանջութեան ձեւ մըն էր, որուն ընթացքին իշխանութիւնները ժողովուրդէն կը պահանջէին որոշ թիւով կայտառ ու գեղեցիկ երեխաներ՝ երկու սեռերէն ալ։

Քանի որ պսակուածներուն կարելի չէր դիպչիլ, ամուսնութիւնը սկսած էր ընկալուիլ ո՛չ թէ որպէս կեանքի բնական փուլ կամ հոգեւոր խորհուրդ, այլ որպէս պաշտպանական վահան։ Ծնողներ, սարսափած իրենց զաւակները կորսնցնելու վտանգէն, կը շտապէին պսակել զանոնք՝ երբեմն ութ կամ տասը տարեկան հասակին։ Ահաւասիկ, թէ ինչպէ՛ս ամուսնութիւնը, այս պարագային, կորսնցուցած էր իր էութիւնը եւ վերածուած գոյատեւման հարկադրուած միջոցի։

Ամենէն ցնցիչ վկայութիւնն այն է, որ եկեղեցական իշխանութիւնը հոս հակառակը կը գործէր․ իմանալով մանկահաւաքի մօտալուտ գալուստը, երբեմն իսկոյն կը կարգադրէր նշանակուած տարիքին բոլոր երեխաները պսակել «որուն հետ որ պատահի», մինչեւ իսկ եղբայրն ու քոյրը իրարու հետ կապելով։ Իսկ ուր որ այդ վտանգը չկար, եկեղեցական իշխանութիւնները կը ջանային արգիլել անչափաս եւ մանկահասակ ամուսնութիւնները: 

Այսօր անցեալի շատ երեւոյթներ գուցէ սարսուռ կը պատճառեն, սակայն, անոնք կը բացայայտեն այն աստիճանի ահը, որ ժամանակի պատմական պայմանները կը պարտադրէին հայ հասարակութեան։ 

Մանկահաւաքի յիշողութիւնը, ինչպէս պատմական վաւերագիրները կը վկայեն, երկար ժամանակ կենդանի մնացած է ժողովուրդի մէջ, յատկապէս ծերերու պատմութիւններուն մէջ։ Մանկահաւաքին դէմ յանդիման ամուսնութեան այդ արարքները չեն ծնած անտարբերութենէ կամ դաժան սիրտէ, այլ՝ գոյատեւման բնազդէն եւ վախէն։

Նայելով այդ օրերու հրահանգներուն, կոնդակներուն եւ այլ վաւերագրերուն՝ կը տեսնենք, որ ամուսնութեան մէջ կար կարեւոր պայման մըն ալ, որուն համեմատ ամուսնութիւնը կարելի եւ օրինաւոր, կամ անկարելի եւ ապօրէն կրնար ըլլալ: Ատիկա մանչուն եւ աղջկան միջեւ արիւնակցական կամ խնամիական կապն է: Կը սահմանուէին, թէ մինչեւ ո՛ր աստիճանի արենակիցներ կամ խնամիներ կրնան իրարու հետ ամուսնութիւն կնքել: Այս բացատրութիւնը հայ ժողովուրդի մէջ մտած է «հաս-չհաս» բառերով: «Հաս» էր, եթէ ազգականական կամ խնամիական կապը օրինաւոր կամ կանոնական սահմանին մէջ էր, այսինքն՝ ամուսնութիւնը արգիլող ազգականական մօտաւոր աստիճան չկար, իսկ «չհաս» էր, եթէ եկեղեցական օրէնքով արգիլուած ազգականական մօտաւոր աստիճան մը կար:

Հայ եկեղեցին կաթողիկոսական կոնդակով, 1899 թուականի յունիսի 30-ին, թեմական առաջնորդներուն իրաւունք կու տար, առանց դիմելու սինոդի, թոյլ տալ ամուսնանալու խնամիական հինգերորդ աստիճանին։ 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՍՆԻՔԸ՝ ԿՈՆԴԱԿՆԵՐԷՆ ՄԻՆՉԵՒ ՊՍԱԿ 

Չնայած պատմական պարտադրանքներուն, ժամանակի ճնշումներուն, երբեմն ալ՝ հապճեպ եւ հարկադրուած ամուսնութիւններուն, հայկական հարսնիքը երբեք չէ կորսնցուցած իր ներքին կարգն ու խորհրդաւորութիւնը։ Հայոց մէջ զայն չէր սահմանափակուեր միայն պսակի օրուան ուրախութեամբ կամ մէկ օրուան հանդիսաւորութեամբ, այլ կը կազմէր երկարատեւ, աստիճանական եւ խիստ արարողակարգային ընթացք մը, որուն մէջ ժամանակը, պատրաստութիւնը եւ ծէսը հիմնարար դեր ունէին։

Ընթացքը կը սկսի հարսնտեսէն, խօսքկապէն, անցնելով նշանտուք, հինադրօնք, հալաւօրհնէք ու վերջապէս՝ հարսնառի եւ պսակի մեծ օրուան։ Այս պարագային ալ յաճախ հայկական հարսանիքի կենսական միջուկն ու անխուսափելի սկզբունքը դարձած են կոնդակներն ու պաշտօնական նախնական ընթացակարգերը:

Նշանտուքը հայկական հարսանիքի նախադուռն էր, որ ունէր քանի մը բաժանում՝ աղջիկտես, խօսքկապ եւ նշանօրհնէք:

Աղջիկտեսի ժամանակ հայկական ազգային դարաւոր սովորութեամբ, ամուսնութեան նախընտրութիւնը կը սկսէր ծնողքէն: Հայրերն ու մայրերը զգալով իրենց պարտքը զաւակին երջանկութեան ու ընտանեկան շարունակութեան հանդեպ, կը նախանշէին համահունչ զոյգը՝ հիմնականը մանչու տունէն, աղջկանց կողմէ ընտրութիւնը քիչ կը պատահէր։ Զաւակները պարտական էին հպատակիլ այս կէտին մէջ իրենց ծնողքին: Այս սովորութիւնը ընդհանուր առումով տակաւին գոյութիւն ունէր մինչեւ քսաներորդ դարու սկիզբները թէ՛ թրքահայերու, թէ՛ ռուսահայերու եւ թէ պարսկահայերու մէջ: 

Եփրեմ Պօղոսեան իր ուսումնասիրութեան մէջ կը մէջբերէ Պոլսոյ «Հայրենիք » օրաթերթի 1877-ին մէկ գրածը․ «Եթէ մեր հայեացքը կէս դար առաջ դարձնենք (1827-ին), պիտի տեսնենք, որ ծնողքը առանց իրենց զաւակաց գիտութեան, հարսը կամ փեսան կ՚ընտրէին. ասի գրեթէ պարտք մըն էր, սրբազան պարտք, որով հայր մը կամ մայր մը իրենց ձեռօք զաւակնին կ՚ամուսնացնէին, որով իրենց ընտանեաց շարունակութեան հիմունքը կը զետեղէին»։

Բուն ընտրութիւնը մանչուն տունէն կը կատարուէր։ Երբ ծնողք կը տեսնէին, թէ իրենց մանչը չափահասութեան տարիքը թեւակոխած է, իրենց փափաքն էր չմեռած՝ իրենց զաւկին լաւ ամուսին մը գտնել եւ ատով նաեւ ապահովել իրենց ընտանիքին ու օճախին շարունակութիւնն ու շէնութիւնը: Գլխաւորաբար մօր պաշտօնն էր ուշադիր ընել իր ամուսինը, որ իրենց տղուն «ժամանակը հասած է», պէտք է զայն ամուսնացնել: Երբ հայրը հաւանէր, ալ անկէ վերջ տղուն մայրը, իր ծանօթ կիներու ու ազգականներու օգնութեամբ, կը ջանար իր զաւակին լաւ աղջիկ մը գտնել: 

Աղջիկտեսի այս նուրբ գործը գլուխ հանելու համար տեղական սովորութիւնները ունէին նրբերանգներ։ 

Խօսքկապը՝ երկու կողմի համաձայնութիւնը ամրապնդող այս արարողութիւնը կը դառնար ամուսնական կապի առաջին խորհրդանիշը: Խօսքկապը կարող էր արտայայտուիլ խոստումով, մատանիով կամ դրամական նուէրով, եւ հիմնականը տեղի կ՚ունենար կիներու միջեւ՝ տնային միջավայրին մէջ: Երբեմն զայն միաձուլուած է աղջիկտեսի կամ նշանօրհնէքի հետ՝ մէկ արարողութեամբ ընդգրկելով ամուսնութեան նախնական փուլը:

Խօսքկապի միջոցով ստեղծուած խնամիական կապը կ՚ամրապնդուէր նշանօրհնէքով, որ կը պարունակէր շարականներ, սաղմոսներ եւ աւետարանական ընթերցումներ, եւ որ ամենայստակ կերպով կը խորհրդանշէր երկու ընտանիքներուն միջեւ մտերմական ու հոգեւոր միութիւնը:

Հարսնտեսը նախահարսնացուի այցելութիւններն էին, երբ մանչը կամ աղջիկը դեռ հասուն տարիքի չէին, կամ պսակադրութիւնը զանազան պատճառներով յետաձգուած էր, ի յայտ կու գային հարսնտեսի այցերը: Այս այցելութիւնները կը ներառէին նուէրներ՝ աղջկայ տան համար, եւ տեղական սովորութիւններէն կախում ունենալով՝ տեւողութիւնը կարող էր տարիներ ձգուիլ: Օրինակ, Խարբերդի նշանտուքը երբեմն կը տեւէր առնուազն մէկ տարի եւ այդ ժամանակահատուածին տղայի մայրը՝ իր հարազատ կանանց օգնութեամբ, պարբերաբար այցելութիւններ կը կատարէր, պատրաստելով նուէրներ՝ խալաթներ, շղարշներ եւ այլ ձեռագործ առարկաներ:

Հինադրօնքը նոյնպէս աւանդական արարողութիւն էր՝ ձեռքին վրայ հինայ դնելու սովորութիւնը, որուն կը մասնակցէին բազմութեամբ։ 

Հետաքրքական է, որ 1911 թուականի Պոլսոյ Պատրիարքական կոնդակը սահմանափակեց մասնակիցներուն քանակը եւ արգիլեց այդ արարողութեան շռայլ զարդարանքները եւ նուէրները։

Օժիտը նոյնպէս կը բացայայտէր աղջկան ընտանիքի նիւթական կարողութիւնը եւ նորակազմ ընտանիքի առաւել շէնացման հնարաւորութիւնը՝ զարդեղէն, զգեստներ, ձեռագործ թելադրանքներ, անասուն, արտ, տնակ, դրամական օգնութիւն։

Հալաւօրհնէքը հայկական հարսնիքի առանձնայատուկ պահ եղած է, երբ ընտանիքի անդամները եւ հարազատները շարականներով ու աղօթքներով կ՚օրհնէին հարսն ու փեսան, կը զարդարէին հագուստները։ Օրինակ՝ Սեբաստիոյ մէջ փեսայն հագցնելու գործընթացը մեծ հանդիսաւորութեամբ կ՚անցնէր՝ աշակերտներու երգերով, դրամներով։ 

Վերջնական արարողութիւնը հարսնառն ու պսակն էր, որ տեղի կ՚ունենար սովորաբար երկուշաբթի օրերը: Հոս ամուսնական կապը օրինապէս հաստատուելով, համայնքի եւ ընտանիքի բոլոր անդամները կը մասնակցէին՝ ցնծալու, ուրախանալու եւ նոր ընտանիքի կազմութիւնը փառաբանելու: Պսակը ո՛չ միայն կը խորհրդանշէր զոյգի մը միութիւնը, այլեւ հայ ժողովուրդի բարձր բարոյական, ընտանեկան արժէքները արտաայտելու միջոց եղած է։ Յատկանշական է նաեւ, որ առագաստ մտնելու սահմանափակումները կ՚ընդգծէին հայկական բարոյական ինչ-ինչ սահմանափակումներ, ամուսինները՝ անգամ առանձին մնալէ յետոյ, կը շարունակէին պահպանել ընտանիքի եւ համայնքի սովորութիւնն ու արժէքները:

Եփրեմ Պօղոսեանի ուսումնասիրութենէն կը հասկնանք, որ ամուսնութեան տարիքը եւ աւանդական արարողութիւնները անցեալի փակ էջեր չեն, այլ հայոց պատմական փորձառութեան առանցքային հանգոյց մը, որ կը յուշեն, թէ որքան բարդ, բայց նաեւ որքան գիտակից եւ բարոյական պայքարով կերտուած է հայ ընտանիքը դարերու ընթացքին եւ այդ պայքարին իր մասնակցութիւնը ունեցած է եկեղեցին։

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Երեւան