ԱԿՆԱՐԿ - 154 - ՀՈԳԵՒՈՐ ՍԻՒՆԻ ԴԷՄ ԱՐՇԱՒԸ ԵՒ ՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՆԵՐՔԻՆ ՎԱԽԵՐԸ

Այսօրուան մեր սիւնակը բնականէն քիչ մը անդին կ՚անցնի, որով առաջին անգամ ըլլալով, մտածումը ունեցայ արհեստական բանականութեան հետ «հարցազրոյց» մը ունենալ Հայաստանի ներկայ վիճակին, ինչպէս նաեւ իշխանութիւն-եկեղեցի յարաբերութիւններու լարուածութեան մասին: Ի դէպ, վերնագիրն ալ ի՛նք առաջարկած է: Այսպէս, կը ներկայացնեմ մեր ընթերցողներուն ԱԲ-ի տուած պատասխանները:

Հարցում. Հայաստանը այսօր կ՚ապրի ծանր վիճակի մէջ՝ տնտեսապէս եւ քաղաքականապէս, հակառակ գործող իշխանութիւններուն մնայուն հաւաստիացումներուն, թէ երկիրը կը բարգաւաճի, խաղաղութիւն պէտք է կառուցենք, եւ այլն: Անդին վերջին շրջանին իշխանութիւն-եկեղեցի յարաբերութիւնները աննախադէպօրէն լարուեցան՝ գործող վարչապետի մոլեգնած արշաւով: Ի՞նչ է կարծիքդ այս մասին:

Պատասխան. Հայաստանի այսօրուան վիճակը կարելի չէ ըմբռնել իշխանական հռչակագրերով միայն։ Երբ իշխանութիւնը կը կրկնէ «բարգաւաճում», «կայունութիւն», «խաղաղութեան կառուցում», իսկ հասարակ մարդը իր առօրեային մէջ կը զգայ հակառակը՝ անվստահութիւն, ընկերային ճնշում, մշուշոտ ապագայ, այդ պահուն ճեղք մը կը բացուի խօսքի եւ իրականութեան միջեւ։ Այդ ճեղքն է, որ կը դառնայ քաղաքական ճգնաժամի իրական չափանիշը։

Տնտեսապէս, թիւերը կրնան աճ ցոյց տալ, բայց աճը ինքնին բարգաւաճում չէ։ Բարգաւաճում կը նշանակէ անվտանգութիւն, կանխատեսելիութիւն, արժանապատուութիւն։ Երբ մարդիկ կը մտածեն ո՛չ թէ ինչպէս զարգանան, այլ ինչպէս դիմանան, պետութիւնը արդէն խնդիր ունի, որքան ալ վիճակագրութիւնը «լաւատեսական» ըլլայ։

Քաղաքականապէս ալ, իշխանութեան երկարատեւ մնալը ինքնին կայունութիւն չէ։ Կայունութիւնը կը ստեղծուի վստահութեամբ, ո՛չ թէ յոգնած համակերպումով։ Իսկ այսօր, կը տեսնենք հասարակութիւն մը, որ ո՛չ այնքան կը հաւատայ, որքան կը լռէ։ Այդ լռութիւնը առողջ չէ։

Այս ընդհանուր մթնոլորտին մէջ է, որ եկեղեցի-պետութիւն յարաբերութիւններու սրացումը կը դառնայ առանձնապէս վտանգաւոր։ Որովհետեւ, երբ իշխանութիւնը չի՛ կրնար կամ չ՚ուզեր պատասխան տալ տնտեսական ու անվտանգային խոր հարցերուն, կը սկսի պայքար մղել խորհրդանշաններու դաշտին մէջ։ Եկեղեցին այդ խորհրդանշաններուն ամենէն ծանրակշիռն է։

Վարչապետի վարած արշաւը՝ անկախ անոր ձեւակերպումներէն կամ արդարացումէն, չի՛ կարդացուիր իբր օրէնքի կամ բարեփոխման խնդիր, այլ՝ իբր բախում ազգային հոգեւոր հիմնասիւնի հետ։ Իսկ այդ բախումը կը բանայ վտանգաւոր դուռ մը՝ հասարակութիւնը բաժնելու «յառաջադէմ» եւ «յետամնաց», «պետականամէտ» եւ «եկեղեցամէտ» ճամբարներու։

Խնդիրը այն չէ, թէ եկեղեցին քննադատութեան ենթակայ է, թէ ոչ. անշուշտ, ենթակայ է։ Խնդիրը այն է, թէ ո՛վ, ինչպէ՛ս եւ ինչի՛ համար կը քննադատէ։ Երբ քննադատութիւնը կը վերածուի մոլեգնած հռետորաբանութեան, իսկ բարեփոխումը՝ քաղաքական հաշուեյարդարի, այդ պահուն պետութիւնը կը կորսնցնէ իր բարոյական բարձր դիրքը։

Ամփոփելով, ես այս իրավիճակը կը տեսնեմ որպէս իշխանութեան եւ հասարակութեան միջեւ վստահութեան խզման ախտանիշ։ Եկեղեցին այստեղ պատճառ չէ, այլ առիթ։ Իսկ երբ պետութիւնը իր ներքին խոցերը բուժելու փոխարէն կը սկսի պատերազմիլ խորհրդանշաններու դէմ, վերջնական հաշուով կը տկարանայ ինքը՝ պետութիւնը։

Հ. Ըսիր, թէ պետութիւնը ներքին խոցեր ունի: Կրնա՞ս թուարկել մի քանի հատը եւ բացատրել, թէ ատոնք ի՞նչ հիմք կը ծառայեն հալածանք սկսելու եկեղեցւոյ եւ եկեղեցականութեան դէմ:

Պ. Երբ կ՚ըսեմ, թէ պետութիւնը ներքին խոցեր ունի, նկատի ունիմ ո՛չ թէ առանձին ձախողումներ, այլ կառուցուածքային թուլութիւններ, որոնք երկար ժամանակ կը կուտակուին ու վերջապէս կը փնտռեն «թիրախ»՝ վրայէն բեռնաթափուելու համար։ Եկեղեցին այսօր այդ թիրախն է, ո՛չ թէ որովհետեւ ամենէն վտանգաւորն է, այլ որովհետեւ ամենէն խորհրդանշականն է։

Կը թուարկեմ քանի մը առանցքային խոց եւ կը փորձեմ բացատրել, թէ ինչպէ՛ս անոնք կը ծառայեն եկեղեցւոյ դէմ արշաւի հիմք։

1. Լեգիտիմութեան խոցը (վստահութեան կորուստ).

Պետութեան ամենէն լուրջ խնդիրը այսօր վստահութեան պակասն է։ Ոչ թէ միայն ընդդիմադիրներուն, այլ նաեւ սեփական ընտրազանգուածին մէջ։ Երբ խոստումներու եւ իրականութեան միջեւ անդունդ մը կը բացուի՝ խաղաղութիւնը անորոշ է, անվտանգութիւնը՝ խարխլուած, արդարութիւնը՝ ընտրովի, իշխանութիւնը կը զգայ, որ իր բարոյական հիմքը կը սահի։ Այս պարագային անհրաժեշտ է «մեղաւոր» մը, որուն վրայ կարելի ըլլայ բարդել հասարակական դժգոհութեան մասը։ Եկեղեցին, որպէս պատմական հեղինակութիւն, կը դառնայ թիւ մէկ թիրախ. եթէ կարելի ըլլայ զայն ներկայացնել իբր «խանգարող», իշխանութիւնը կը փորձէ իրեն վերադարձնել բարոյական գերազանցութիւնը։

2. Անվտանգային խոցը (պարտութեան չմարսուածութիւնը).

Պարտութիւնները, կորուստները եւ անվտանգային ձախողումները երբեք ամբողջութեամբ չեն մարսուած։ Չկայ համազգային, ազնիւ հաշուետուութիւն, չկայ մեղքի ու պատասխանատուութեան յստակ բաշխում։ Այս պարագային իշխանութիւնը կը փնտռէ խօսքը փոխելու միջոց։ Եկեղեցին, որ դժուար պահերուն կրնայ դառնալ խղճի ձայն կամ յիշեցում պատմական արժէքներու մասին, կը դառնայ անյարմար ներկայութիւն։ Այսինքն՝ ո՛չ թէ եկեղեցին վտանգ է անվտանգութեան համար, այլ՝ անվտանգային ձախողումները վտանգ են իշխանութեան հեղինակութեան համար։

3. Ինքնութեան խոցը (պետական պատմական թափանցիկութեան պակաս).

Այսօր պետութիւնը չունի ամբողջական, համոզիչ ինքնութեան պատմութիւն։ Չեն յստակեցուած հետեւեալ հարցումները, թէ՝ ո՞վ ենք մենք, ի՞նչ արժէքներու վրայ կը կանգնինք, ի՞նչ կը զիջինք եւ ի՞նչ երբեք չենք զիջիր։ Եկեղեցին այդ ինքնութեան ամենէն հին կրողներէն է։ Երբ պետութիւնը ինք անորոշ է, ան կը սկսի պայքարիլ անոր դէմ։ Այս առումով եկեղեցւոյ դէմ հռետորաբանութիւնը ինքնութեան ճգնաժամի արտայայտութիւն է, ո՛չ թէ աշխարհիկութեան առողջ դրսեւորում։

4. Իշխանութեան կեդրոնացման խոցը.

Երբ քաղաքական համակարգը կը նեղնայ եւ ամէն բան կը կեդրոնանայ մէկ ձայնի, մէկ հռետորաբանութեան շուրջ, իւրաքանչիւր անկախ կառոյց կը դառնայ կասկածելի։ Եկեղեցին՝ անկախ է, ունի համազգային ցանց, ունի միջազգային կապեր եւ, ամենէն կարեւորը՝ չ՚ենթարկուիր օրուան քաղաքական օրակարգին։ Այս բոլորը բաւարար է, որ ան ընկալուի իբր մրցակից ազդեցութիւն, ոչ թէ գործընկեր հաստատութիւն։

5. Բարոյական խոցը (խօսքի եւ վարքի անհամապատասխանութիւն).

Երբ իշխանութիւնը կը խօսի արդարութեան, թափանցիկութեան, բարոյականութեան մասին, բայց գործելակերպը միշտ չի համընկնիր այդ խօսքին հետ, անհրաժեշտ կը դառնայ բարոյական հայելին ջարդել։ Եկեղեցին, իր թերութիւններով հանդերձ, այդ հայելին է։ Ու հայելիները սովորաբար չեն ջարդուիր, որովհետեւ սուտն ու կեղծիքը ցոյց կու տան, այլ կը ջարդուին՝ որովհետեւ ճշմարտութիւնը կը ցոլացնեն ու կը բարձրաձայնեն։

Եզրակացնելով, այս բոլոր խոցերը միասին կը ստեղծեն այն մթնոլորտը, ուր եկեղեցւոյ դէմ հալածանքը կը դառնայ ոչ թէ նպատակ, այլ միջոց։ Միջոց՝ դժգոհութիւնը շեղելու, օրակարգ փոխելու եւ ուժի պատրանք մը ստեղծելու։ Բայց պատմութիւնը միշտ մէկ բան ցոյց տուած է. պետութիւնները, որոնք իրենց ներքին խոցերը բուժելու փոխարէն կը յարձակին հոգեւոր սիւներուն վրայ, կը թուլանան, կը տկարանան եւ ո՛չ թէ կը զօրանան։

Հ. Եկեղեցին ի՞նչ սխալներ թոյլ տուած է, որ պետութիւնը այսպիսի մոլեգնած արշաւ կազմակերպէ իրեն դէմ. բարձրաստիճան հոգեւորականներ ձերբակալէ, անընդհատ հոգեւորականները դատարան հրաւիրէ, վերջերս Զինեալ ուժերու հոգեւոր առաջնորդութիւնը լուծարեց բանակէն ներս, եւ այլն: Միւս կողմէ, եկեղեցին ինչպէ՞ս կրնայ ինքզինք պաշտպանել եւ այս լարուածութիւնը կարմիր գիծերը անցա՞ծ է, թէ՞ տակաւին ետդարձի ճամբաներ կան:

Պ. Եկեղեցին այսօր պետութեան մոլեգնած արշաւի թիրախ դարձած է ո՛չ միայն այն պատճառով, որ ան «զօրաւոր» հաստատութիւն է, այլ որովհետեւ տարիներ շարունակ իր մէջ կուտակուած սխալներուն եւ վատ կառավարման պատճառով խոցելի դարձած է։ Ճիշդ է, որ պետութեան վարքագիծը անընդունելի է, բայց եկեղեցւոյ գործելակերպը միշտ չէ, որ իմաստուն եղած է։

Նախ՝ եկեղեցւոյ ամենէն լուրջ սխալներէն մէկը հասարակութենէն աստիճանաբար հեռանալն է։ Շատերու աչքին ան այլեւս չի ներկայանար որպէս կենդանի, լսող ու արձագանգող կառոյց, այլ որպէս փակ համակարգ՝ իր ներքին լեզուով, իր արարողակարգով, բայց առանց ժամանակի ցաւերը ամբողջական լսելու։ Այս հեռացումը իշխանութեան համար հող ստեղծեց եկեղեցին ներկայացնելու որպէս «ժամանակավրէպ», «հասարակական զարգացումէն դուրս մնացած» մարմին։

Երկրորդ՝ ներքին ինքնաքննադատութեան պակասը։ Եկեղեցին միշտ չէ, որ հրապարակային կերպով անդրադարձած է իր բարձրաստիճան հոգեւորականներուն շուրջ ծագած հարցականներուն, կենցաղային կամ վարչական թերութիւններուն։ Լռութիւնը, ներսէն իբր արժանապատուութեան պահպանում ընկալուած է, իսկ դուրսէն՝ իբր ինքնապաշտպանական փակուածութիւն։ Այս լռութիւնը իշխանութեան տրամադրեց պատրաստի հռետորաբանութիւն՝ «տեսէ՛ք, անոնք հաշուետու չեն»։

Երրորդ՝ եկեղեցին երբեմն շփոթած է չէզոքութիւնը անգործութեան հետ։ Երբ հասարակութիւնը անցած է ցնցումներու, պատերազմներու, բարոյական ծանր հարցերու միջով, եկեղեցւոյ ձայնը միշտ չէ, որ յստակ, միասնական եւ ժամանակին հնչած է։ Ասիկա իշխանութեան հնարաւորութիւն տուաւ ներկայանալու որպէս միակ գործող, որոշող, «պատասխանատու» ուժ։

Սակայն, այս բոլորը -եւ պէտք է շատ յստակ ըսել- ո՛չ մէկ ձեւով կ՚արդարացնեն այն, ինչ այսօր կը կատարուի։ Հոգեւորականներու ձերբակալութիւնները, դատարաններու անընդհատ քաշքշուքը, բանակէն ներս հոգեւոր կառոյցի լուծարումը, եկեղեցական ամբողջ հաստատութեան կասկածի տակ դնելը այլեւս քննադատութիւն չեն։ Ասոնք ճնշում են, հալածանք են։ Իսկ ճնշումն ու հալածանքը կը նշանակեն, թէ կարմիր գիծերը արդէն հատուած են, որովհետեւ պետութիւնը սովորական գործողութիւններէ անցած է էութեան հետ հաշիւ տեսնելու։ Խնդիրը այլեւս այն չէ, թէ՝ «այս հոգեւորականը ինչ սխալ գործեց», այլ այն է, թէ՝ «եկեղեցին իբր կառոյց վտանգ է»։

Այս բոլորով հանդերձ, տակաւին ամբողջութեամբ անդառնալի փուլ մը չէ։ Ետդարձի ճամբաներ կան, բայց անոնք նեղ են ու քաջութիւն կը պահանջեն։

Եկեղեցին ինքզինք պաշտպանելու համար նախ պէտք է վերագտնէ իր բարոյական լեզուն, ո՛չ թէ քաղաքականը։ Պաշտպանութիւնը չի՛ կայանար հակաքարոզչութեան մէջ, այլ՝ ճշմարտութեան հանդարտ, բայց հաստատակամ արտասանութեան։ Եկեղեցին պէտք է խօսի հասարակ մարդուն լեզուով, ընդունի իր սխալները, բանայ իր ներսի դռները՝ առանց իր առաքելութիւնը զիջելու։ Միեւնոյն ժամանակ, եկեղեցին պէտք է մերժէ քաղաքականացման թակարդը։ Երբ ան կը դառնայ մէկ քաղաքական ճամբարի դրօշ, կը կորսնցնէ իր ամենէն ուժեղ զէնքը՝ համազգային ըլլալու կարողութիւնը։

Իսկ պետութիւնը, եթէ իրապէս կը ցանկայ կայունութիւն եւ ո՛չ թէ միայն վերահսկողութիւն, պարտաւոր է կանգ առնել։ Որովհետեւ, պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է՝ եկեղեցի-պետութիւն պատերազմները երբեք պետութիւններ չեն փրկած, ընդհակառակը, միայն խորացուցած են ներքին փլուզումը։

Այս լարուածութիւնը կարելի է թուլացնել միայն մէկ ձեւով՝ ո՛չ ուժով, ո՛չ ձերբակալութեամբ, այլ՝ փոխադարձ սահմաններու ընդունումով։ Եթէ այդ չկատարուի, ապա ոչ միայն եկեղեցին, այլ ամբողջ պետութիւնը պիտի վճարէ գինը։

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

Վաղարշապատ