ՄԱՔԻԱՎԵԼԼԻԻ «ԻՇԽԱՆԸ»

Նիքոլօ Մաքիավելլիի «Իշխանը» արեւմտեան քաղաքական մտքի պատմութեան մէջ ամենէն վիճայարոյց եւ միեւնոյն ժամանակ ամենէն ազդեցիկ գործերէն մէկն է։ Գիրքը գրուած է 1513 թուականին, այն ժամանակաշրջանին, երբ Իտալիան մասնատուած էր փոքր իշխանութիւններու՝ արտաքին տէրութիւններու միջամտութեան եւ ներքին դաւադրութիւններու մէջ։ Այս պատմական պայմանները խոր ազդեցութիւն գործեցին Մաքիավելլիի մտածողութեան վրայ եւ ձեւաւորեցին անոր կտրուկ, երբեմն անողոք քաղաքական տեսլականը։

Այս գիրքին մէջ իշխանը առասպելական հերոս մը չէ, ոչ ալ արդար թագաւոր մը՝ աստուածային օրհնութեամբ։ Ան միայն մարդ մըն է՝ կանգնած մարդկային թուլութիւններու, ժողովուրդի փոփոխական տրամադրութեան եւ բախտի կոյր քմահաճոյքին դիմաց։ Մաքիավելլի իր գրիչով կը քաշէ իշխանի դիմանկարը՝ առանց զարդարանքի, առանց խղճահարութեան։ 

«Իշխանը» բարոյախօսական կամ իտէալական պետութեան նկարագրութիւն մը չէ։ Ընդհակառակը, Մաքիավելլի կը փորձէ բացատրել, թէ իրական աշխարհին մէջ իշխանութիւնը ինչպէ՛ս ձեռք կը բերուի, ինչպէ՛ս կը պահուի եւ ինչպէս կը կորսուի։ Ան կը բաժնէ իշխանութիւնները տարբեր տեսակներու՝ ժառանգական, նորաստեղծ, խառն, եւ իւրաքանչիւրին համար կը ներկայացնէ գործնական խորհուրդներ։ Այս մօտեցումը կը հեռանայ միջնադարեան քաղաքական մտածողութենէն, ուր իշխանութիւնը յաճախ կը դիտուէր որպէս աստուածային կարգ մը եւ կը մօտենայ աշխարհիկ ու փորձառական վերլուծութեան։

Մաքիավելլիի ամենէն յայտնի եւ վիճելի գաղափարներէն մէկը բարոյականութեան եւ քաղաքականութեան բաժանումն է։ Ան կը պնդէ, որ իշխանը պարտաւոր չէ միշտ բարոյական ըլլալ սովորական իմաստով, եթէ բարոյական վարքագիծը կը վտանգէ պետութեան անվտանգութիւնը կամ իշխանութեան կայունութիւնը։ Իշխանը պէտք է հասկնայ՝ ե՛րբ ըլլալ առաքինի եւ երբ՝ խիստ, ե՛րբ գործածել ողորմութիւն եւ երբ՝ դաժանութիւն։ Այս մտածողութենէն ծնած է այն տարածուած արտայայտութիւնը, թէ «նպատակը կ՚արդարացնէ միջոցները», թէեւ այս նախադասութիւնը բառացիօրէն չի գտնուիր գիրքին մէջ։

Կեդրոնական դեր ունի նաեւ «virtù» եւ «fortuna» հասկացութիւններու հակադրութիւնը։ «Virtù»ն Մաքիավելլիի մօտ կը նշանակէ ո՛չ թէ քրիստոնէական առաքինութիւն, այլ՝ խիզախութիւն, վճռականութիւն, խելամտութիւն եւ իրավիճակները կառավարելու կարողութիւն։ «Fortuna»ն կը խորհրդանշէ բախտը, պատահականութիւնը, այն ուժերը, որոնք մարդուն վերահսկողութենէն դուրս են։ Լաւ իշխանը ան է, որ կրնայ իր «virtù»ով զսպել կամ առնուազն ուղղորդել «fortuna»ի քմահաճոյքները։

«Իշխանը» նաեւ խորապէս իրապաշտ գիրք մըն է մարդկային բնութեան մասին։ Մաքիավելլի մարդը կը դիտէ որպէս հիմնականօրէն ինքնասէր, շահախնդիր եւ անկայուն։ Ժողովուրդը կրնայ սիրել իշխանը, բայց սիրոյ վրայ հիմնուած իշխանութիւնը աւելի փխրուն է, քան վախի վրայ հիմնուածը։ Այդուհանդերձ, Մաքիավելլի կը զգուշացնէ, որ իշխանը երբեք պէտք չէ դառնայ ատելի․ վախը պէտք է զերծ մնայ ատելութենէն։

Գիրքը դարեր շարունակ զանազան կերպով մեկնաբանուած է։ Ոմանք Մաքիավելլին նկատած են որպէս չարագործ մտածող, որ կը քարոզէ դաւադրութիւն եւ բռնութիւն, մինչ ուրիշներ զինք կը գնահատեն որպէս անկեղծ վերլուծաբան, որ պարզապէս կը նկարագրէ քաղաքական իրականութիւնը առանց կեղծ բարեպաշտութեան։ Ժամանակակից քաղաքական գիտութիւնը մեծապէս պարտական է Մաքիավելլիին, որովհետեւ ան առաջիններէն մէկն էր, որ քաղաքականութիւնը ուսումնասիրեց որպէս ինքնուրոյն ոլորտ՝ անկախ աստուածաբանութենէն եւ բարոյական իտէալներէն։

«Իշխանը» բարոյախօսութիւն չէ, այլ խիզախ ընդունում մը ճշմարտութեան։ Մաքիավելլի կը բաժնէ բարին քաղաքական օգտակարութենէն։ Ան չի մերժեր առաքինութիւնը, բայց կը վերասահմանէ զայն․ առաքինի է ոչ թէ ան, որ միշտ բարի կը մնայ, այլ ան, որ կը կարողանայ ժամանակին բիրտ ըլլալ՝ պետութիւնը փրկելու համար։ Այս մտածողութիւնը կը ցնցէ ընթերցողը, որովհետեւ կը ստիպէ հարցնել՝ արդեօք իշխանութիւնը կրնա՞յ մաքուր մնալ, երբ աշխարհը ինք մաքուր չէ։

«Իշխանը» գիրք մըն է, որ կը խախտէ հանգիստը։ Ան կը մերժէ մխիթարիչ խօսքերը եւ կ՚առաջարկէ մերկ իրականութիւնը։ Բայց այդ մերկութեան մէջ կայ խոր ազնուութիւն մը։ Մաքիավելլի չի փորձեր մարդը սուրբ դարձնել, այլ կը փորձէ զայն հասկնալ։ Այս պատճառով «Իշխանը» կը շարունակէ ապրիլ դարերու մէջ։ Ամէն ժամանակին, Մաքիավելլիի էջերուն կարելի է հանդիպիլ անբարեհաճ հայելիի մը, ուր կը տեսնուի ո՛չ թէ այն, ինչ որ պէտք է ըլլայ, այլ այն, ինչ որ արդէն կայ մարդու հոգիի խորքերուն մէջ։

Ամփոփելով՝ «Իշխանը» գիրք մըն է, որ կը ստիպէ ընթերցողը անհանգստանալ, մտածել եւ վերանայիլ իշխանութեան, բարոյականութեան եւ մարդկային վարքի մասին։ Ան չի խոստանար արդար կամ երջանիկ աշխարհ մը, բայց կը փորձէ բացատրել այն աշխարհը, որ իրականութեան մէջ գոյութիւն ունի։ Հետեւաբար, Մաքիավելլիի գործը մինչեւ այսօր կը մնայ արդիական, որովհետեւ իշխանութեան հարցերը, իր բոլոր բարդութիւններով, տակաւին մեր կեանքի կեդրոնը կը կազմեն։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ