«ՍԻՐԵԼԻ ԶԱՔԱՐԻ. ՆԱՄԱԿ ՄԸ ՈՐԴՒՈՅՆ՝ ԻՐ ՀՕՐ ՄԱՍԻՆ»

«Սիրելի Զաքարի. Նամակ մը որդւոյն՝ իր հօր մասին»ը (Dear Zachary: A Letter to a Son About His Father) ժամանակակից վաւերագրական արուեստի ամենէն ցնցիչ ու խորապէս մարդկային գործերէն մէկն է։ Պարզ ու միեւնոյն ժամանակ անսահմանօրէն ծանր այս ժապաւէնը ո՛չ միայն ընկերութեան մը կեանքն ու մահը կը պատմէ, այլ՝ սէրը, բարեկամութիւնը, արդարութեան որոնումը եւ համակարգային անարդարութեան դէմ մարդկային դիմադրութիւնը։

Սոյն վաւերագրական ժապաւէնը նկարահանուած է Քէօրթ Քիւէնի կողմէ՝ իր հանգուցեալ մերձաւոր բարեկամին՝ տքթ. Էնտրու Պեկպիի յիշատակին։ Սկզբնապէս ժապաւէնը կը ներկայացուի որպէս նամակ մը՝ փոքրիկ Զաքարիին, որ երբեք պիտի չճանչնայ իր հայրը։ Այս գաղափարը ինքնին խորապէս սրտաճմլիկ է․ հայրը սպաննուած է, որդին դեռ չծնած։ Ժապաւէնը կը դառնայ կամուրջ մը անցեալին եւ ապագային միջեւ, կենդանի յուշ մը մարդուն մասին, որ ֆիզիքապէս բացակայ է, բայց բարոյապէս եւ զգացականապէս ներկայ։

Էնտրու Պեկպին կը ներկայանայ ո՛չ թէ իբր իտէալական հերոս, այլ՝ իբր իրական մարդ՝ ջերմ, կատակասէր, հոգատար բժիշկ եւ նուիրուած բարեկամ։ Ընկերներու եւ ընտանիքի պատմածներու ընդմէջէն հանդիսատեսը կը ճանչնայ անոր մարդկային դիմագիծը։ Ընկերներու, գործընկերներու եւ ընտանիքի անդամներու յուշերուն ընդմէջէն ան կը յայտնուի որպէս լիարժէք մարդ՝ թերութիւններով ու արժանիքներով, կեանքով լեցուն անհատ մը, որ կը սիրէ իր գործը, իր շրջապատը եւ կեանքը ինքնին։ Այս ներկայացումը առանձնապէս կարեւոր է, որովհետեւ ժապաւէնը կը խուսափի սրբադասումէն։ Ան չի ստեղծեր առասպելական հերոս, այլ ցոյց կու տայ, թէ որքան սովորական եւ միեւնոյն ժամանակ անփոխարինելի կրնայ ըլլալ մարդ մը։ Այս անկեղծութիւնը ժապաւէնի մեծ ուժերէն մէկն է․ ան չի փորձեր սրբացնել իր հերոսը, այլ կը ցուցադրէ, թէ ինչպիսի մարդ մը կրնայ կորսուիլ՝ բռնութեան եւ անարդարութեան պատճառով։

Ժապաւէնի առաջին բաժինը կը դառնայ սիրառատ յուշագրութիւն մը։ Տնային տեսանիւթեր, լուսանկարներ, ուրախ պահեր, կատակներ եւ երիտասարդական անհոգութիւն։ Սակայն այս ջերմ մթնոլորտը աստիճանաբար կը խախտուի, երբ պատմութիւնը կը մթննայ եւ կը յառաջանայ դէպի սպանութեան հանգամանքները։ Այստեղ ժապաւէնը կտրուկ ձեւով կը փոխէ իր դիմագիծը՝ դիտողը նախապատրաստելով աւելի ծանր ճշմարտութիւններու։ Պատմութիւնը կը փոխուի անձնական ողբերգութենէն դէպի դատական եւ պետական համակարգերու քննադատութիւն։

Էնտրուն սպաննողը՝ Շիրլի Թէօրնըր ներկայացուած է ո՛չ միայն որպէս անհատական չարիք, այլ որպէս համակարգային անտարբերութեան արտայայտութիւն։ Ժապաւէնը մանրամասն կերպով կը բացայայտէ, թէ ինչպէս դատական եւ պետական համակարգերը կը ձախողին իրենց առաքելութեան մէջ։ Շիրլի Թէօրնըր ո՛չ միայն կը խուսափի արդար դատաստանէն, այլեւ կ՚օգտուի համակարգի բացթողումներէն։ Այս բաժինը յատկապէս ծանր է, որովհետեւ հանդիսատեսը կը տեսնէ, թէ ինչպէս օրէնքը, որ կոչուած է պաշտպանելու անմեղները, կը ձախողի իր հիմնական պարտականութեան մէջ։

Ժապաւէնը չի սահմանափակուիր փաստերու արձանագրութեամբ։ Ան հզօր զգացական յարձակում մըն է՝ ուղղուած մեր խղճին։ Ծնողներու պայքարը՝ Զաքարին պաշտպանելու համար, կը դառնայ սիրոյ վերջին եւ ամենաողբերգական արտայայտութիւնը։ Այստեղ սէրը այլեւս միայն զգացում մը չէ, այլ՝ գործողութիւն, դիմադրութիւն եւ յուսահատ յոյս։

Էնտրուի ծնողները՝ Տէյվիտ եւ Քէյթ Պակպիները ժապաւէնի ամենահզօր բարոյական առանցքն են։ Իրենց անսահման վիշտին մէջ անոնք կը գտնեն ուժ մը՝ պայքարելու Զաքարիի անվտանգութեան եւ ապագայի համար։ Այս պայքարը կը ներկայացուի ո՛չ թէ իբր հերոսական արկածախնդրութիւն, այլ՝ իբր ծնողական պարտք, որ ծնունդ կ՚առնէ սիրոյ խորքէն։ Անոնց յամառութիւնը եւ արժանապատուութիւնը հանդիսատեսին մէջ կը յառաջացնեն խոր յարգանք եւ միեւնոյն ժամանակ անսահման տխրութիւն։

Արուեստական տեսանկիւնէ եւս ժապաւէնը բացառիկ է։ Տնային տեսանիւթերու, լուսանկարներու եւ անձնական ձայնագրութիւններու օգտագործումը կը ստեղծէ մտերմութիւն մը, որ հազուադէպ է վաւերագրական ժապաւէններու մէջ։ Դիտողը կը զգայ ո՛չ թէ արտաքին դիտորդ, այլ՝ ընտանիքի մէկ մասը, որ կը բաժնէ ուրախութիւնը, ցաւը եւ ցնցումը։

«Dear Zachary»ն միայն Զաքարիին ուղղուած նամակ մը չէ։ Ան նամակ մըն է մեզմէ իւրաքանչիւրին՝ յիշեցնելու համար, թէ արդարութիւնը ինքնաբերաբար չի գոյանար, սէրը կրնայ ըլլալ թէ՛ փրկարար եւ թէ մարդկային կեանքի անփոխարինելի արժէք մը։ Այս ժապաւէնը կը մնայ հոգիին մէջ երկար ժամանակ՝ որպէս ցաւոտ, բայց անհրաժեշտ յիշեցում մը մեր մարդկայնութեան մասին։

Վերջ ի վերջոյ, այս ժապաւէնը կը վերածուի ընդհանրական պատգամի մը։ Ան մեզի կը յիշեցնէ, թէ արդարութիւնը միշտ ինքնաբերաբար չի գործեր, սէրը երբեմն կը յանգի անասելի ողբերգութեան եւ մարդկային կեանքը կրնայ խորտակուիլ սխալ որոշումով մը կամ անտարբեր հայեացքով մը։ «Dear Zachary»ն նամակ մըն է ո՛չ միայն Զաքարիին, այլեւ մեզմէ իւրաքանչիւրին՝ կոչ ընելով արթուն ըլլալու, պատասխանատու զգալու եւ երբեք չմոռնալու մարդկային արժանապատուութեան փխրունութիւնը։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ