ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ՔԱՆԴԻՉ ԴԱՒԱՃԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Դաւաճանութիւնը կրնայ ըլլալ լարուած քաղաքական բանավէճի եւ հասարակական կարծիքի առարկայ եւ դաւաճանութեան նման յանցանքներու իրաւական սահմանումները շատ ճշգրիտ են:

Մինչ քանի մը նախագահներ մեղադրուած են հանրային վստահութեան դաւաճանութիւն կամ նոյնիսկ «սահմանային խռովութիւն» նկատուող գործողութիւններու համար, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ ո՛չ ոք պաշտօնավարութեան ընթացքին մեղադրուած կամ դատապարտուած է դաւաճանութեան իրաւական յանցանքի համար:

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՀԱՐՈՒԱԾՆԵՐԸ

Ընկերութիւններ, դաշինքներ, նոյնիսկ ընտանեկան կապեր. պատմութեան մեծ թատրոնին մէջ ոչինչ անվտանգ եղած է:

Օր մը դուք միասին կը ճաշէք, յաջորդ օրը կը ստորագրէք անոնց մահապատիժը: Ահա թէ ինչպէ՛ս դաւաճանութիւնը յեղափոխութիւններ յառաջացուցած եւ վերաշարադրած է ամբողջ ժամանակացոյցեր:

Այսպիսով, եկէք, նայինք աշխարհը ցնցող եւ պատմութիւնը փոխած ամենէն կործանարար դաւաճանութիւններուն:

ՅՈՒԴԱ ԻՍԿԱՐԻՈՎՏԱՑԻ

Կրօնական պատմութեան ամենէն անուանի դէմքերէն մէկուն՝ Յուդա Իսկարիովտացիի, դաւաճանութիւնը Յիսուս Քրիստոսի նկատմամբ, ցնցող եւ ամենէն հռչակաւորն է: Գրեթէ երեսուն արծաթի դիմաց ան Յիսուսը յանձնեց հռոմէացի զինուորներուն: Բան մը, որ յանգեցուց Յիսուսի խաչելութեան: Այս դաւաճանական արարքը արձագանգ կը գտնէ քրիստոնէական ուսմունքներու մէջ՝ որպէս դաւաճանութեան խորհրդանիշ:

ՄԱՐԿՈՍ ԵՈՒՆԻՈՍ ԲՐՈՒՏՈՍ

Բրուտոսի կողմէ Յուլիոս Կեսարի դաւաճանութեան պատմութիւնը իր թատրոնով բառացի շէյքսփիրեան է: Ժամանակ մը մտերիմ դաշնակից Բրուտոսը Ք.Ա. 44 թուականին դարձաւ Կեսարի սպանութեան դաւադրութեան մասնակից՝ համոզուած ըլլալով, որ իր նախկին ուսուցիչին մահը անհրաժեշտ էր Հռոմը բռնակալութենէն փրկելու համար:

ՊԵՆԵՏԻԿՏՈՍ ԱՌՆՈԼՏ

Ժամանակ մը յայտնի Ազատագրական պատերազմի հերոս Պենետիկտոս Առնոլտ յայտնի դարձաւ, երբ անցաւ բրիտանացիներու կողմը: Ամերիկեան ցամաքամասի քոնկրէսին կողմէ անտեսուած զգալով՝ Առնոլտ ծրագրեց ռազմավարական Ուեստ Փոյնթ ամրոցը յանձնել բրիտանացիներուն: Դաւաճանութիւն մը, որ կրնար կտրուկ փոխել պատերազմին արդիւնքը:

ՄԻՐ ՃԱԱՖԱՐ

1757 թուականին Միր Ճաաֆար դաւաճանեց իր հրամանատարին՝ Նաուապ Սիրաժ-ուտ-Տաուլային, Փլասէի ճակատամարտի ժամանակ: Գաղտնի միանալով բրիտանական Արեւելահնդկական ընկերութեան՝ անոր գործողութիւնները յանգեցան բրիտանացիներու յաղթանակին` վերջնականապէս փոխելով Հնդկաստանի պատմութեան ընթացքը եւ հարթելով ճամբան բրիտանական գաղութային կառավարման համար:

ՎԻՏԿՈՒՆ ՔՈՒԻՍԼԻՆԿ

Բ. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Նորվեկիոյ նախարար-նախագահ Վիտկուն Քուիսլինկ գործակցեցաւ նացիական Գերմանիոյ հետ՝ նպաստելով իր երկրի ներխուժման, 1940 թուականին: Անոր գործողութիւնները ստացան «Քուիսլինկ» տիտղոսը, որ դարձաւ դաւաճանութեան հոմանիշ: Նորվեկիան երբեք չմոռցաւ անոր դաւաճանութիւնը:

ՏՈՆԱ ՄԱՐԻՆԱ

Բնիկ ցեղախումբի մը մէջ ծնած Տոնան՝ որպէս ստրուկ, յանձնուեցաւ ազթեքներուն, բայց աւելի ուշ դարձաւ Էռնան Քորթեսի թարգմանիչ եւ խորհրդական: Մինչդեռ ոմանք զայն դաւաճան կ՚անուանեն սպանացիներուն նուաճողական արշաւանքին օգնելու համար, միւսները այդ գործողութիւնները կը նկատեն անոր հանգամանքներուն արդիւնքը:

ՕԼՏՐԻԽ ԷՅՄՍ

1985 թուականին «Սի.Այ.Էյ.»ի սպայ Օլտրիխ Էյմս սկսաւ լրտեսութիւն ընել Խորհրդային Միութեան համար՝ կործանարար դաւաճանութիւն գործելով իր երկրին: Անոր գործողութիւնները վտանգեցին տասնեակ գործակալներ, որոնցմէ քանի մը հատը սպաննուեցան եւ այս զգալի վնաս հասցուց ամերիկեան հետախուզութեան: Զարմանալի է, որ Էյմսի դաւաճանութիւնը չբացայայտուեցաւ գրեթէ տասնամեակ մը:

ՃՈՒԼԻՈՒՍ ԵՒ ԷԹԵԼ ՌՈԶԵՆՊԵՐԿՆԵՐ

Ճուլիուս եւ Էթել Ռոզենպերկները ամերիկացի քաղաքացիներ էին, որոնք մահապատիժի ենթարկուեցան 1953 թուականին, Խորհրդային Միութեան կարեւոր գաղտնիքներ փոխանցելու համար: Պաղ պատերազմի ժամանակ անոնց դաւաճանութիւնը սրեց լարուածութիւնը եւ երկարատեւ ազդեցութիւն ձգեց ուժերու համաշխարհային հաւասարակշռութեան վրայ: Անոնց դատավարութեան եւ վերջնական մահապատիժի շուրջ տակաւին վիճաբանութիւնները կը շարունակուին:

ՔԻՄ ՖԻԼՊԻ

Բրիտանացի բարձրաստիճան սպայ Քիմ Ֆիլպին կազմակերպեց Պաղ պատերազմի ընթացքին ամենէն կործանարար դաւաճանութիւններէն մէկը: Տասնամեակներ շարունակ Ֆիլպին Խորհրդային Միութեան կը տրամադրէր զգայուն տեղեկատուութիւններ՝ միաժամանակ ծածկելով իր իրական հաւատարմութիւնը: Անոր փախուստը Մոսկուա 1963 թուականին վերջնական հարուածը հասցուց Բրիտանիոյ հետախուզական համայնքին:

ՌՈՊԵՐԹ ՀԱՆՍԵՆ

Աւելի քան քսան տարի «Էֆ.Պի.Այ.»ի գործակալ Ռոպերթ Հանսեն ԱՄՆ-ի հետախուզական տուեալները գաղտնի կը վաճառէր Խորհրդային Միութեան, իսկ աւելի ուշ՝ Ռուսաստանի: Այս մէկը բազմաթիւ կեանքեր վտանգի ենթարկեց՝ բացայայտելով «Էֆ.Պի.Այ.»ի խոցելիութեան աստիճանը: Վերջապէս, Հանսենի ձերբակալութիւնը 2001 թուականին բացայայտեց հետախուզական համայնքին մէջ անոր գործողութիւններուն ձգած խոր սպիները:

ՄԱԹԱ ՀԱՐԻ

Ա. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հոլանտացի պարուհի Մաթա Հարին մեղադրուեցաւ Գերմանիոյ օգտին լրտեսելու մէջ: Իբրեւ պարուհի իր գործը օգտագործելով՝ ան թշնամիին ռազմական գաղտնիքներ կը փոխանցէր: Մաթա Հարիի վիճայարոյց մահապատիժը 1917 թուականին բանավէճ յառաջացուց մեղքին շուրջ, բայց անոր անունը կը մնայ որպէս լրտեսութեան եւ դաւաճանութեան խորհրդանիշ:

ՀԱՐՈԼՏ ՔՈՈՒԼ

Հարոլտ Քոուլի դաւաճանութիւնը Բ. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ անջնջելի հետք ձգեց Ֆրանսական Դիմադրութեան վրայ: Որպէս բրիտանացի սպայ՝ ան գործակցած է նացիական Կեստափոյին հետ՝ բացայայտելով դիմադրութեան մարտիկներու գտնուելու վայրերը: Ի վերջոյ, անոր գործողութիւնները յանգեցուցին շատերու գերեվարման եւ մահուան:

ՈՒԻԼԻԸՄ ՃՈՅՍ (ԼՈՐՏ ՀՈ-ՀՈ)

Ուիլիըմ Ճոյս, որ աւելի յայտնի է որպէս լորտ Հո-Հո, Բ. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիական քարոզչութիւն կը տարածէր Բրիտանիան բարոյալքելու համար: Ամերիկայի մէջ ծնած բրիտանացի Ճոյսի ձայնը յայտնի դարձաւ վախ տարածելու եւ գերմանական գործին աջակցելու համար: Սակայն դաւաճանական այդ հաղորդումները աւարտեցան անոր գերեվարմամբ եւ մահապատիժով, 1946 թուականին:

ՔԼԱՈՒՍ ՖՈՒՔՍ

Քլաուս գերմանացի բնագէտ էր, որ կարեւորագոյն գաղտնիքներ կը փոխանցէր Խորհրդային Միութեան 1946 թուականին եւ անկէ ետք:

ՌՈՊԵՐԹ ՖՈՐՏ

1882 թուականին Ճէսի Ճէյմսի աւազակախումբի անդամ Ռոպերթ Ֆորտ սպաննեց Ճէյմսը: Պարգեւատրում եւ ներում փնտռելու Ֆորտի արարքը հակասութիւններ յառաջացուց: Հակառակ անոր, որ սպանութիւնը վերջ դրաւ Ճէյմսի գահակալութեան, այդ նաեւ Ֆորտը համարեց դաւաճան, որ յաւերժ յիշուեցաւ որպէս նախկին ընկերը սպաննած մարդ:

ՃՈՆ ՈՒՈՔԸՐ

ԱՄՆ-ի ծովուժի սպայ Ճոն Ուոքըր 1968-1985 թուականներուն ռազմական գաղտնիքներ կը վաճառէր Խորհրդային Միութեան: Ան վտանգի տակ դրաւ ԱՄՆ-ի եւ անոր դաշնակիցներու ապահովութիւնը՝ վտանգելով ծովուժի գործողութիւնները եւ տկարացնելով երկրի պաշտպանական կարողութիւնները:

ԱԱՐՈՆ ՊԸՐ

Աարոն Պըրի դաւաճանութիւնը առաւել յայտնի է 1804 թուականին Ալեքսանտր Համիլթընի հետ անոր մենամարտով: Համիլթընը սպաննելէ ետք Պըր կը ձգտէր ստեղծել անկախ կայսրութիւն մը ամերիկեան արեւմուտքի մէջ՝ դաւաճանութիւն ծրագրելով ԱՄՆ-ի կառավարութեան դէմ: Պըրի յաւակնութիւնները եւ յետագայ դաւաճանութեան համար դատավարութիւնը նշանաւորեցին անոր քաղաքական ասպարէզի աւարտը:

ՏԱՃԱՐԱԿԱՆ ԱՍՊԵՏՆԵՐ

1307 թուականին Ֆրանսայի Ֆիլիփ Դ. թագաւոր դաւաճանեց Տաճարական ասպետներուն: Այդ յանգեցուց անոնց ձերբակալման եւ մահապատիժի: Վախնալով անոնց իշխանութենէն եւ հարստութենէն՝ Ֆիլիփ զանոնք մեղադրեց հերետիկոսութեան համար, սկսելով միջնադարեան պատմութեան ամենէն աղմկոտ դաւաճանութիւններէն մէկը:

ՃԷՅՄՍ ԱՐՄԻՍԹԵՏ

Ճէյմս Արմիսթետ ափրիկեան ծագումով ամերիկացի մըն էր, որ դարձաւ կրկնակի գործակալ Ամերիկեան յեղափոխութեան ժամանակ: Բրիտանացի սպաներուն ծառայելու պատրուակով Արմիսթետ հաւաքեց հետախուզական բազմաթիւ տուեալներ բանակին համար եւ այդ մէկը յանգեցուց Եորքթաունի յաղթանակին: Թէեւ ան դաւաճանեց բրիտանացիներուն, սակայն, անոր ներդրումը տարիներ շարունակ անտեսուեցաւ:

ՖՐԱՆՉԵՍՔՈՍ ՊԻԶԱՐՕ

Երեւակայեցէք, որ կը հանդիպիք կայսրի մը, որուն ոսկի կ՚առաջարկէք, ապա՝ միեւնոյնն է, մահապատիժի կ՚ենթարկէք զայն: Ճիշդ այդպէս ալ ըրաւ Ֆրանչեսքոս Պիզարոն 1532 թուականին: Ինկերի կայսր Աթաուալպայը գերի բռնելէ ետք Պիզարօ պահանջեց մեծ փրկագին, միայն թէ դաւաճանեց անոր եւ հրամայեց անոր մահապատիժը, երբ ոսկին յանձնուեցաւ:

ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ

«Ազդակ», Լիբանան